Aşqarların, sürtkü yağlarının, sürtkülərin və xüsusi mayelərin tətbiqinin elmi əsasları laboratoriyası

Laboratoriya müdiri

kimya üzrə elmlər doktoru, professor

SABİR MƏMMƏDOV

Mühüm sənaye əhəmiyyətli sürtkülərin alınma üsullarının və tətbiqinin elmi əsaslarının işlənilməsi, fizioloji aktiv maddələrin sintezi

Laboratoriya 2006-cı ildən fəaliyyət göstərir. Yarandığı tarixdən laboratoriyaya kimya üzrə elmlər doktoru, professor Sabir Məmmədov rəhbərlik edir.

Laboratoriyada böyük istehsalat əhəmiyyətinə malik neft və qaz armaturları, yerüstü texnika, aviasiya mexanizmlərinin vakuum sistemlərinin kipləşdirilməsi və yağlanmasında tətbiq olunan plastik sürtkülərin alınması sahəsində elmi-tədqiqat işləri aparılır. Nəzəri və təcrübi yolla sürtkülərin xüsusi şəraitdə alınmasının işlənilməsi, onların quruluşu və tərkibi ilə funksional xassələri arasındakı qanunauyğunluqların müəyyən edilməsi, mövcud xammallardan istifadə etməklə yerüstü texnika üçün yüksək keyfiyyətli Solidol və Litol tipli plastik sürtkülərin alınması, onların texnoloji reqlamentinin hazırlanması və yeni baza komponentləri, metal tozları, alkid boyalar və s. istifadə etməklə yüksək keyfiyyətə və triboloji xassələrə malik sürtkülərin alınması kimi elmi məsələlər həll olunur.

Bitki yağlarının litium və kalsium kationları ilə birgə maye-kristallik quruluş əmələ gətirməsi prinsiplərinin müəyyən edilməsi yüksək keyfiyyətli plastik sürtkülərin alınması üçün əsas şərtlərdən biridir. Tərtib olunmuş kompozisiyalarda bitki yağlarının müxtəlif kimyəvi çevrilmə məhsullarının istifadə edilməsi ilə sürtkülərin oksidləşməyə qarşı davamlığının artırılması və triboloji xassələrinin yüksəldilməsinin mümkünlüyü təsdiq edilmişdir. Bunun üçün tez oksidləşməyə məruz qalan doymamış karbohidrogen tərkibli bitki yağlarının əvvəlcədən oksidləşdirilməsi, onların tərkibinə müxtəlif funksional qrupların daxil edilməsi və alınmış maddələrin sürtkünün keyfiyyətinə təsiri tədqiq edilmisdir. Müəyyən edilmişdir ki, yumşaq metal tozlarının (Al, Cu, Zn) sürtkünün tərkibində iştirakı triboloji xassələri yüksəltməkdən əlavə, sürtküyə həm də neytrallaşdırıcı xassə verir.

Qeyri-ənənəvi reagent kimi istifadə edilən alkid boyaların laboratoriyada tərtib edilmiş kompozisiyalarla sinergizm yaratdığı müəyyən edilmiş və buna əsaslanaraq universial sürtkülər hazırlanmışdır. Bu tip plastik sürtkülər kipləşdirici-yağlayıcı, yivqoruyucu və vakuum-yağlayıcı sürtkü kimi işlənilə bilər.

İlk dəfə olaraq tərkibində nanoölçülü metal atomu və onların oksidləri olan plastik sürtkülərin alınması üzərində geniş tədqiqatlar aparılıb. Bu məqsədlə sürtkünün alınmasının son mərhələsində yüksək temperaturda nano hissəciklərə parçalanaraq sürtkünün kristal qəfəsində yerləşən metal duzları və oksidləri tərkibə daxil edilir. İlk dəfə olaraq tərkibində nanoölçülü mis və titan olan plastik sürtkü alınmışdır. Rentqen quruluşunun təyini göstərmisdir ki, bu sürtkünün maye kristallik qəfəsi xaricində nanohissəciklər, daxilində isə lipofil üzvi birləşmələr və mineral yağ yerləşir. Buna görə də alınmış sürtkülərin damcıdüşmə temperaturu müasir sürtkülərdən çox-çox yüksək – 198-2200C intervalında olur. Bu sürtkülər yüksək termiki stabilliyə malik olub, 230-270oC-də işləmə qabiliyyətinə malikdir.

Laboratoriyada tərkibində sulfamid qrupu olan çoxfunksiyalı üzvi birləşmələrin yeni alınma üsulları üzərində də tədqiqatlar aparılır. Tədqiqatlar göstərmisdir ki, sintez olunmuş birləşmələrin və onların heterotsiklik törəmələrinin sürtkü yağları və sürtkülərin tərkibində olması sonunculara antikorroziya və triboloji xassələr verir. Digər tərəfdən bu maddələr fizioloji aktivliyə malikdir. Onlar stafilokokk, qarın yatalağı və penisilium ştammlarına qarşı çox effektlidir. Sintez olunmuş çoxfunksiyalı maddələrin həm yüksək keyfiyyətli aşqar olduğunu, həm də fizioloji aktivliyini nəzərə alaraq, onların çox sayda yeni alınma üsulları işlənilmişdir.